Mija 448 lat od nadania uprawnienia do lokowania wsi Kamień
14 września 1578 r. we Lwowie król Stefan Batory nadał uprawnienie lokowania wsi zwanej Kamień przy potoku Pruszyna szlachetnemu Janowi Studzieńskiemu. Na tę okoliczność przedstawiam bardzo ciekawy rękopis - protokół polustracyjny spisany w grudniu 1615 roku z małymi komentarzami przedstawiający stan faktyczny osady na tle współistniejących wsi w sąsiedztwie.
Villa Kamień - Wieś Kamień; lokalizacja i ciągłość administracyjna
3.https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/ c9d9663ad3f848809a28e09dcf99f3adf11199095292c9c212645f410505a553
Zygmunt II August rozpoczął proces zabezpieczania granic dóbr królewskich w Puszczy Sandomierskiej poprzez osadzanie nowych wsi na ich krańcach. Proces ten kontynuował król Stefan Batory a założenie wsi Kamień było jednym z elementów tego procesu mającym na celu zabezpieczenie tego odcinka dóbr królewskich przed zawłaszczaniem go przez sąsiadującą z nim szlachecką rodzinę Gnojeńskich, właścicieli Kopek, Rudnika i wielu sąsiednich wsi. Opisana w rękopisie „Villa Kamień” wg powyższych dokumentów (karta 171, 172 i 173) to ta sama miejscowość, która dziś nazywa się Kamień w powiecie rzeszowskim (woj. podkarpackie). Ma ona ciągłość historyczną od lokacji królewskiej w 1578 r. do dziś - przez okres Polski szlacheckiej, galicyjskiego zaboru, II Rzeczpospolitej, PRL i III RP. Rękopis odnosi się do lustracji dokonanej na podstawie Konstytucji sejmowej z 1611 r. (karta nr 16, str. 143), która nakazywała przeprowadzenie kolejnej ogólnokrajowej lustracji dóbr królewskich. Nie oznacza to jednak, że prace wykonano od razu. Najpierw: sejm uchwalał lustrację, wybierano lustratorów, komisje objeżdżały kraj, następnie sporządzano czystopisy, ("...a potym na Sejmie 1613 approbowanej..."). Więcej w temacie lustracji: ANNA SUCHENI-GRABOWSKA \ Próby aukcji dochodów z dóbr domeny królewskiej w świetle lustracji z lat 1615-1620 (https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/przeglad-historyczny/1967-tom-58-numer-2/przeglad_historyczny-r1967-t58-n2-s221-242.pdf).
Sporządzanie rękopisu rozpoczęto w grudniu 1615 r. Jest to więc bardzo cenny dokument administracyjny dot. naszej miejscowości z czasów panowania Zygmunta III Wazy, dokumentujący organizację i stan dóbr królewskich w pierwszej połowie XVII wieku. Na podstawie tego dokumentu możemy się dowiedzieć jakie wieś Kamień przynosiła korzyści dla Króla.
W źródłach historycznych pojawia się Kamień lub Wola Kamień już w XVI w., choć czasem zapisy różnią się (Wola Kamień, Kamień królewski itp.), to lokalizacja i kontekst geograficzny potwierdzają to samo miejsce w lasach nad Sanem. Nazwa i typ - villa / „wieś (osada) kmieciowska”, sugeruje, że już w XVI-XVII w. istniał tu kompleks jestestw gospodarczych, co pokrywa się z dokumentami późniejszymi. Brak protokołów z lustracji 1564-1578 dla Kamienia może świadczyć, że jeszcze osada nie istniała!
W okresie Josephinische Reformen (1780-1785) w Galicji tworzono szczegółowe mapy katastralne (tzw. „mapy józefińskie”). Kamień figuruje na mapach galicyjskich z lat 1780-1785, zwykle opisany jako: Kamien albo Steinau (w zależności od mapy), z rozplanowaniem folwarcznym i osadniczym, jako wieś rozciągnięta wzdłuż drogi z jednym folwarkiem. Takie mapy można przeglądać online przez Archiwum Galicji lub IGM (Instytut Geografii i Kartografii), co pozwala zweryfikować granice i rozmieszczenie gruntów z czasu po I rozbiorze. Mapa rękopiśmienna Galicji (tzw. mapy Miega - https://iaepan.edu.pl/galicja/) z lat 1779-1783 obejmuje ten obszar i potwierdza jego istnienie jako osady wiejskiej po 1772 r., nowsze opracowania gminne nt. Kamienia potwierdzają jego lokację w 1578 r. przez Stefana Batorego. Podkreślić należy, że lokacji naszej wsi dokonał król Stefan Batory, który okazał się jednym z wybitniejszych władców Polski.
Capitaneatus Sandomiriensis (tutaj oznacza: Starostwo Sandomierskie), do którego należy Civitas Sandomiriensis, Villa Nisko i Villa Kamień…
Villa Nisko „cum Praedio”, w tej wsi jest łanów No19 (pełny łan = ok. 16-24 ha, („cum Praedio” tzn. z majątkiem, przyległościami czyli polami i lasami).:
Na wybrańca składają z każdego półłanka po gr. 6 zł 10.
Czynsz od każdego z łanów po gr. 24.
Robocizny ta wieś płaci na Rok … zł 40.
Sep owsiany z każdego łanu po 4 kopy miary
wierchowej sandomierskiej.
„Miara wierchowa” to dawna miara objętości zboża, używana w Polsce w XVI-XVIII wieku. Określenie „wierchowa” pochodzi od „wierchu”, czyli czubka/nadmiaru zboża usypanego ponad krawędź naczynia. Określenie „sandomierska” - oznacza, że chodzi o lokalny standard miary stosowany w okolicy Sandomierza.
Od każdego łanu po kapłonów 4 (to kogutki kastrowane specjalnie tuczone),
gęsi 4, anser 2, owiec 6.
Serowego z każdego łanu po gr. 4.
Z półłanka po pół korca chmielu;
Powinni robić po dwa dni z półłanka, z całego łanu
po dni cztery;
Ogrodnicy po dwa dni w tydzień.
Za ćwierć miodu po zł 3
Nad półłanki wyżej opisane jest łanów pustych 7;
Żer od świni gr 3;
Młyn.
"Villa Zaosice”.: Miał San znieść w powodzi, reszta gruntów do folwarku
niskiego przyłączono". Czyli wieś Zaosice została zniszczona przez powódź na Sanie i przestała istnieć.
Dane dot. Villa Nisko jako dane porównawcze z danymi Villa Kamień.
Villa Kamień: w tej wsi jest kmieci osiadłych no 27, na półłankach 27
y pułtory (i półtora) ćwierci z każdego półłanka płacą czynsz po gr. 9;
na wybrańca składają się z każdego półłanka po gr. 6.
Dają krowę cielną wartości; zł 6(?),
robocizny z tej wsi płacą na rok … zł 77(?).
Owsa sepnego (omłóconego), "owsa sepnego de quolibet medio laneo korcy 2 miary wierchowej sandomierskiej" z każdego łanu; dają do zamku
Kapłonów po gr. 2(12?), kur prostych po 2, gęsi 1, jajec 30. Serowego z łanu płacą po gr. 2.
"Powinni robić z każdego półłanka kiedy robociznę odkupują po 24 dni w roku, kiedy nie odkupują tedy z półłanka robią po dwa dni, a z całego 4 dni w tydzień.
Jest wójtostwo w tej wsi, do którego wedle przywileju (nadania) przez „Najjaśniejszego Stephani Regis Anno” 1578 należy.
Z powyższym rękopisem jest podwójna trudność: odczytanie nieczytelnej notatki oraz tłumaczenie tekstu z łaciny na język polski. Wychodzi z tego tekst niezbyt zrozumiały. Otrzymujemy treść, która może budzić wątpliwości, jest bardziej interpretacją niż tłumaczeniem poszczególnych wyrazów - zdań. Najbardziej logicznie wydaje się to brzmieć następująco: „Wójt posiada stałe wójtostwo wraz z wolnościami i przynależnymi pożytkami, to jest: nadwyżkami dochodów, czynszami, ogrodnikami (Zagrodnicy: Osadnik mógł dziedziczyć ziemię i ją sprzedawać.
W miarę rozwoju wsi przybywali do niej nowi osadnicy. Mogli oni dostawać teren pod zagrodę z małym ogrodem. Stąd zwani byli oni zagrodnikami lub ogrodnikami) poza polami, dzierżawa ziemi, opłatami od rzemieślników i najemców, trzecią częścią dochodów mieszkańców. Przysługują mu również prawa w lasach, na pastwiskach oraz do polowań. Ponadto obowiązany jest do służby wojennej podczas publicznych wypraw wojennych. Wójtostwo posiada wraz z przynależnymi wolnościami i pożytkami, obejmującymi: czynsze, nadwyżki dochodów, ogrodników poza rolami, najem ziemi, opłaty od rzemieślników i komorników (istniała grupa osób, która nie posiadała domu (zwana komornikami) - uzyskiwała lokum w domu kmiecia i dla niego pracowała) oraz trzecią część dochodów mieszkańców. Przysługują mu również prawa leśne, pastwiskowe i łowieckie. W zamian obowiązany jest do służby wojskowej podczas wypraw wojennych.:
„Na przyjazd Króla Jego Mości składają statiey (stacji) kur prostych no 43, Jaiec 215, barana jednego i serów 21”. Wzmianki o wizycie króla w Kamieniu nigdzie nie ma, ale w Sandomierzu bywał i w ramach obowiązku stacyjnego, który ciążył na miastach, wsiach, klasztorach i szlachcie wójt i kmiecie z Kamienia też się składali.
Z części dokumentu dot. Kamienia spisanej po łacinie wynika, że datą lokacji jest rok 1578! W dokumencie lustracyjnym widnieje jako „Villa Kamień” w obrębie starostwa sandomierskiego (Capitaneatus Sandomiriensis) i jest wymieniona obok m.in. Niska, Pława i Pysznicy. Ten kontekst jednoznacznie wskazuje na Kamień dziś: wieś i siedzibę gminy Kamień, powiat rzeszowski, województwo podkarpackie, historycznie: w granicach dawnego województwa sandomierskiego. Villa Kamień w XVI-XVIII w. należała do dóbr królewskich starostwa sandomierskiego, potwierdzają to dokumenty z lustracji oraz z lat 1771-1773). Sąsiedztwo w wykazie (Nisko, Pław, Pysznica) odpowiada dzisiejszemu układowi geograficznemu w dolinie Sanu. „Villa Kamień” z niniejszego źródła to ta sama miejscowość, która założona została w 1578 r. przez Stefana Batorego jako Wola Kamień. Król Stefan Batory nadał ją na tzw. surowym korzeniu w Puszczy Sandomierskiej, oddając kmieciom rolę i łany ziemi do zasiedlenia. To wówczas pojawia się po raz pierwszy w dokumentach nazwa wsi Kamień w formie królewskiego nadania. Do 1772 r. (czyli do I rozbioru Polski) wieś ta nieprzerwanie należała do dóbr królewskich w obrębie województwa sandomierskiego (stąd obecność w lustracji z 1771 r.).
System wybraniecki wprowadzony przez Stefana Batorego (1578) polegał na wystawianiu piechoty z dóbr królewskich. W dokumentach widzimy zapisy:
„Składają na wybrańca z każdego łanu po gr. 12, z półłanka po gr. 6, wybraniec ma łan wolny nadany na służbę wojenną, łan wójtowy wolny”. Z określonej liczby łanów wydzielano łan wybraniecki (wolny od czynszów). Osadzony na nim chłop pełnił: służbę wojskową pieszą, obowiązek stawiennictwa na wyprawy, utrzymanie własnego uzbrojenia. Pozostali kmiecie finansowali jego wyposażenie:12 gr. z łanu, 6 gr. z półłanka. To pokazuje, że w ekonomii działał regularny i zinstytucjonalizowany system fiskalno-wojskowy, a nie jednorazowe świadczenie. Na podstawie wsi: Nisko, Kamień, Pław, Pysznica, Mokrzyszów oraz miasta i młynów wyraźnie dominują: łany całe, półłanki, ćwierci, łany wójtowskie (wolne), łany wybranieckie, pustki (np. 7 łanów pustych w Nisku). To typowa struktura królewszczyzny po konsolidacji w XVI w. Trójstopniowy system dochodu. Ekonomia opiera się na trzech równoległych filarach:
1. Czynsze pieniężne: 24 gr. z łanu, 9 gr. z półłanka, 12 gr. na wybrańca, serowe (4 gr.), dodatkowe opłaty roczne (robocizna wykupiona w złotych).To daje stabilny strumień gotówki.
2. Daniny naturalne: Z łanu: 4 korce owsa (miara wierchowa sandomierska), 4 kapłony, 4 kury, 2 gęsi, 60 jaj, chmiel (z półłanka), czasem serowe. To bezpośrednio zasilało: dwór, zaopatrzenie urzędników, magazyny królewskie, wizyty królewskie.
3. Robocizna (pańszczyzna): 4 dni tygodniowo z łanu, 2 dni z półłanka. To jest model pełnej gospodarki folwarcznej. Mamy wyraźne elementy: młyny (mączne, foluszowe, piły trackie), folwarki (Nisko), łączenie wsi do folwarku, robocizna liczona w złotych (wykup), hodowla (woły karmione przez młynarzy). Ekonomia jest więc kompleksem rolniczo-przemysłowym, nie tylko zbiorem wsi czynszowych.
Wójtostwa (element półprywatny)
Z fragmentu łacińskiego: advocatia perpetua, ¼ łanu, karczma, 1/3 grzywien sądowych,
dochody z rzemieślników, prawa leśne, obowiązek służby wojskowej.
Wnioski: To już dojrzała gospodarka folwarczna końca XVI w. System wybraniecki jest w pełni wdrożony. Ekonomia działa jako: aparat fiskalny, aparat wojskowy, zaplecze aprowizacyjne. Ujednolicenie stawek między wsiami sugeruje centralne zarządzanie. Obecność pustek pokazuje napięcia demograficzne lub migracyjne. Villa Kamień należała do zespołu wsi ekonomii sandomierskiej i reprezentuje dojrzały model wsi pańszczyźnianej końca XVI wieku. Według lustracji liczyła 27 kmieci osiadłych „na półłankach”, co wskazuje na dominację średniej wielkości gospodarstw chłopskich (½ łanu). Brak wzmianek o większej liczbie łanów całych sugeruje stosunkowo równą strukturę agrarną i brak silnego rozwarstwienia w obrębie wspólnoty kmiecej.
Struktura fiskalna: System obciążeń pieniężnych w Kamieniu był przejrzysty i wieloskładnikowy. Z każdego półłanka pobierano: czynsz zasadniczy - 9 gr., składkę na wybrańca - 6 gr. Oprócz świadczeń indywidualnych lustracja notuje globalną opłatę robocizny wykupnej w wysokości 41 zł 10 gr. 14 denarów rocznie. Wskazuje to na częściową monetyzację świadczeń pańszczyźnianych, typową dla królewszczyzn, gdzie administracja dążyła do stabilnego strumienia gotówki. Struktura ta pokazuje wyraźne rozdzielenie: czynszu gruntowego, obciążeń wojskowych (na wybrańca), danin dodatkowych (jarowe), ekwiwalentu robocizny.
Daniny naturalne: Obok świadczeń pieniężnych wieś zobowiązana była do licznych danin naturalnych. Z każdego półłanka oddawano: 2 kapłony -, 2 kury, 2 gęsi, 30 jaj, 2 korce owsa z półłanka (tj. 4 korce z łanu) miary wierchowej sandomierskiej. Zestaw ten odpowiada standardowemu modelowi aprowizacyjnemu dóbr królewskich. Drób i jaja służyły bezpośredniemu utrzymaniu dworu i urzędników, natomiast owies miał znaczenie strategiczne, stanowił podstawę wyżywienia koni folwarcznych i transportowych.
Villa Kamień uczestniczyła w systemie piechoty wybranieckiej wprowadzonym przez Stefana Batorego. Każdy półłanek wnosił 6 gr. na utrzymanie wybrańca, który posiadał zwolniony z części obciążeń łan rolny. System ten łączył funkcję fiskalną i wojskową: wieś stanowiła zaplecze finansowe dla jednostki piechoty, a równocześnie pozostawała elementem militarnej organizacji państwa.
Pańszczyzna i organizacja pracy: System robocizny w Kamieniu był typowy dla rozwiniętej gospodarki folwarcznej: z półłanka - zasadniczo 2 dni tygodniowo, z łanu - 4 dni tygodniowo. Zapis o „dokupowaniu dni” wskazuje na możliwość zamiany robocizny na świadczenie pieniężne, co potwierdza elastyczny charakter organizacji pracy. W praktyce oznaczało to, że folwark korzystał z dwóch form eksploatacji: bezpośredniej pracy przymusowej, ekwiwalentu pieniężnego zwiększającego płynność finansową ekonomii. Zapis o „dokupowaniu dni” dotyczy wynajmowania miejscowych, niżańskich chłopów do odrabiania pańszczyzny za kamieńskich z powodu dużej odległości od folwarku w Nisku (na pańszczyznę trzeba było się stawić o świcie, co znaczy że chłopi musieliby wyjeżdżać z domu około północy żeby zdążyć na czas, więc często lepiej było wynająć i zapłacić miejscowym).
Lustracja odnotowuje istnienie wójtostwa, którego uposażenie regulował przywilej z 1578 roku. Oznacza to zachowanie lokacyjnej struktury prawnej. Wójtostwo, jako jednostka półautonomiczna, posiadało: wolny łan, dochody sądowe, przywileje gospodarcze. Obecność wójtostwa wskazuje na kontynuację średniowiecznych form organizacji przestrzeni w realiach rozwiniętej gospodarki folwarcznej. Lustrator przywołuje akt prawny z 1578 roku, ten rok przypada na panowanie: Stefana Batorego. Ręczny odpis przywileju lokacyjnego dotyczący założenia Kamienia znajduje się w Ossolineum w zespole rękopisów (sygn. 9644/II) wykonany w XVIII wieku. Jest to tylko odpis dokumentu z 1578 roku związanego z wsią Kamień, oryginał spłonął. Dokument ten był już przedstawiany na łamach strony internetowej TPK. Zamieścił go też w swojej książce: „POWIAT NIŻAŃSKI Historia i współczesność” Janusz Ogiński. Na stronach 234-236 zamieszczeony jest przełożony na współczesny język polski tekst całego przywileju lokacyjnego powierzenia zbudowania wsi Kamień szlachetnemu Janowi Studzieńskiemu. Rękopisy z lustracji dotyczącego wójtostwa w Kamieniu są opublikowane przez Archiwum Główne Akt Dawnych, link: (https://agad.gov.pl/inwentarze/XLVI.xml). To jest też najważniejsze miejsce dla przywilejów królewskich z czasów Zygmunta II Augusta. Archiwa Państwowe właściwe dla regionu, w którym leży Kamień to: księgi grodzkie, księgi ziemskie, oblaty dokumentów, potwierdzenia praw osad puszczańskich w ziemi sandomierskiej za panowania Zygmunta II Augusta. Późniejszy protokół lustracyjny powołuje się tylko na dokument z 1578 roku Stefana Batorego.
Analiza zapisów pozwala uznać Kamień za: wieś o ujednoliconej strukturze półłanowej, w pełni włączoną w system folwarczny, funkcjonującą w ramach centralnie zarządzanej ekonomii królewskiej, uczestniczącą w systemie wojskowo-fiskalnym państwa. Dominującym elementem dochodu była robocizna, której realna wartość przewyższała czynsz pieniężny. Czynsz miał charakter stabilizujący budżet, natomiast pańszczyzna stanowiła fundament produkcji folwarcznej.
Porównanie: Kamień a Nisko:
Element
Kamień
Nisko
Struktura
dominacja półłanków
dominacja łanów całych
Pustki
brak wzmianki
7 łanów pustych
Czynsz
9 gr z półłanka
24 gr z łanu
Wybraniec
6 gr z półłanka
12 gr z łanu
Owies
2 korce z półłanka
4 korce z łanu
Pańszczyzna
2 dni z półłanka
4 dni z łanu
Villa Kamień - stanowi przykład dojrzałej wsi pańszczyźnianej końca XVI wieku w dobrach królewskich. Łączyła w sobie: średniowieczną strukturę lokacyjną (wójtostwo), nowożytny system folwarczny, militarno-fiskalny mechanizm wybraniecki, częściową monetaryzację świadczeń. Była zatem integralnym elementem ekonomi sandomierskiej, funkcjonującym nie tylko jako jednostka rolnicza, lecz jako ogniwo szerszego systemu gospodarczego i administracyjnego państwa.
Villa Nisko - model wsi łanowej o pełnym obciążeniu folwarcznym należała do większych i wyraźnie ukształtowanych organizacyjnie jednostek w obrębie ekonomii sandomierskiej. Lustracja wskazuje na 19 łanów całych oraz 7 łanów pustych, co czyni ją wsią o strukturze klasycznie łanowej, lecz dotkniętą częściowym wyludnieniem lub czasowym nieobsadzeniem gruntów.
Z każdego łanu pobierano: czynsz zasadniczy - 24 gr., składkę na wybrańca - 12 gr., serowe - 4 gr. Łącznie daje to ok. 40 gr. rocznie z łanu (bez dodatkowych świadczeń). W porównaniu z Kamieniem stawka pieniężna jest wyraźnie wyższa, co wynika z większej jednostki gospodarstwa (łan vs półłanek).
Daniny naturalne: Z każdego łanu oddawano: 4 korce owsa miary wierchowej sandomierskiej, 4 kapłony, 4 kury, 2 gęsi, 60 jaj. System ten jest niemal identyczny jak w Pławiu czy Pysznicy, co potwierdza standaryzację świadczeń w całej ekonomii. Dodatkowo z półłanka oddawano pół korca chmielu, co sugeruje rozwiniętą produkcję browarniczą lub funkcjonowanie karczmy powiązanej z folwarkiem.
Nisko ukazuje najbardziej klasyczny model robocizny folwarcznej: 4 dni tygodniowo z łanu, 2 dni z półłanka, zagrodnicy - 2 dni tygodniowo. Jest to model intensywny, typowy dla rozwiniętej gospodarki nastawionej na produkcję rynkową. W porównaniu z Kamieniem, gdzie widoczna była możliwość wykupu części robocizny, w Nisku ciężar pańszczyzny wydaje się bardziej bezpośredni i systemowy. Nisko można określić jako: wieś o pełnym układzie łanowym, silnie podporządkowaną produkcji folwarcznej, z wysokim udziałem pańszczyzny, objętą jednolitym systemem danin pieniężnych i naturalnych, funkcjonującą w ramach zintegrowanego systemu wojskowo-fiskalnego.
System wybraniecki: Każdy łan wnosił 12 gr na wybrańca, co wpisuje wieś w system piechoty wybranieckiej zainicjowany przez Stefana Batorego. Wyraźne zróżnicowanie stawki (12 gr z łanu, 6 gr z półłanka) wskazuje na proporcjonalność obciążenia do wielkości gospodarstwa. W modelu Niska system wybraniecki jest integralnym elementem struktury fiskalnej, a nie dodatkiem nadzwyczajnym.
Ekonomia sandomierska była silnie ujednolicona fiskalnie. Różnice między wsiami wynikały głównie ze struktury agrarnej, wielkości gospodarstw, stopnia obsadzenia gruntów. Po I rozbiorze w 1772 r.: Kamień znajdował się w zaborze austriackim, w Galicji (w ramach reformy administracyjnej - Josephinische Reformen). W 1783 r. w okolicy powstaje kolonia niemiecka Steinau (czyli Kamień - nazwa lokalna tłumaczona na niemiecki przyjmując sufiks -au). W XIX w. wieś podlegała kolejnym zmianom własnościowym, parcelacjom i reformom po uwłaszczeniu chłopów w 1848 r. rolę folwarku ograniczono. Po 1918 r. Kamień powraca w granice odrodzonej Polski jako wieś w powiecie niżańskim (woj. lwowskie), kontynuując rozwój jako samodzielna gmina wiejska.
Wieś przez ponad 200 lat funkcjonowała jako wieś królewska (XVI-XVIII w.). Po I rozbiorze zaczyna się proces przejścia własności na rzecz państwa austriackiego i prywatnych właścicieli. Wsie półłanowe (Kamień) wykazywały większą elastyczność monetarną, natomiast wsie łanowe (Nisko) były mocniej osadzone w modelu klasycznej pańszczyzny. „Villa Kamień” w 1771 r. nie miała prywatnego właściciela - była królewszczyzną zarządzaną przez starostwo sandomierskie. Po 1772 r. została przejęta przez administrację austriacką. W końcu XVIII - XIX w. przeszła do różnych prywatnych właścicieli ziemskich i chłopów po uwłaszczeniu.
W oparciu o zapisy polustracyjne przedstawiono jedynie pogląd na informacje odczytane w dokumencie lustracyjnym. Są to tylko komentarze do spraw, które przykuły uwagę autora niniejszego tekstu. Szczególne zainteresowanie wzbudzają fragmenty, gdzie wymienia się; ile kur prostych, kapłonów, gęsi, jaj i „krowę cielną, wartości”, czy „wieprz młody” dają kmiecie? To bardzo ciekawe informacje o produkcji rolniczej! Król lokacjami osiągał trzy ważne cele: obronne, gospodarcze i społeczne.
Dziękuję za pomoc i cenne uwagi oraz uzupełnienia informacji Panu Grzegorzowi Boguniowi, bez których ten tekst by nie powstał. Tłumaczeń łaciny dokonałem przy pomocy stronki: ChatGPT. Władysław Wąsik
Minęło 125 lat
Minęło 125 lat od konsekracji kościoła pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa w Kamieniu. Budowa kościoła była z pewnością ważnym wydarzeniem dla całej gminy oraz dla zaangażowanych w nią mieszkańców.
Wspomnienia dot. powstawania oddzielnej parafii publikujemy z oryginału spisanego odręcznie w 2006 roku przez nieżyjącego już Antoniego Łacha:
„Relacja z opowiadań rodziców i sąsiadów, którzy wspominali wydarzenie, będąc już w podeszłym wieku, a w młodych latach brali udział w organizowaniu parafii i w budowie kościoła w Kamieniu. Wówczas mieszkańcy Kamienia należeli do odległej Parafii w Jeżowem - strona północna wsi, a mniejsza południowa strona wsi do Parafii w Górnie. W związku z powyższym udział w obrzędach kościelnych sprawiały duże trudności - chodzenie na msze w niedziele i święta, pochówek zmarłych, zawieranie ślubów oraz chrzty niemowląt, gdyż wymienione wcześniej parafie były odległe o kilka kilometrów, dlatego też postanowiono wybudować własny kościół. Zorganizowano zespoły, które zajęły się wyrobem cegły, często w bardzo prymitywny sposób, jak mieszanie gliny nogami oraz formowanie cegły w skrzynkach robionych przez tutejszych stolarzy. Taki większy zespół wyrobu cegły był u państwa Kędziorów, w którym mieszanie gliny odbywało się za pomocą kieratu i konia, był tam też piec do wypału cegły. Pozostałe wyrobiska znajdowały się na końcu wsi (tzw. Glinik) / rogu stawu w centrum, inne to staw Prusina i staw Nowy Kamień.
Katarzyna Bednarz z domu Sądej, która jako młoda panienka była pokojówką u Karoliny Resseguierów, z rodziny posiadającej pałac z siedzibą na Warchołach, wspomina, iż byli oni bardzo zaangażowani w budowę Kościoła w Kamieniu i wspomagali przedsięwzięcie finansowo, byli również członkami Komitetu Budowy Kościoła.
Moi rodzice opowiadali, jak pracowali przy budowie kościoła, nosząc cegłę na koziołkach na plecach, w których mieściło się od 10 do 15 sztuk, idąc po pomoście zrobionym od strony cmentarza. Pamiętam, jak rodzice i starsi, będąc już w swojej parafii w Kamieniu, na dzień Wszystkich Świętych jechali do parafii Jeżowe i Górno na groby swoich rodziców i krewnych, by zapalić świeczki, złożyć wianki i kwiaty.
24.06.2006
Antoni Łach”
Kamień Wola w XVI wieku - ciekawostki o początkach
Lokacja wsi Kamień na podstawie aktu Stefana Batorego z 14 września 1578 roku nie budzi wątpliwości, gdyż jest odpis aktu lokacyjnego we Wrocławiu w Ossolineum, a także w Krakowie w Archiwum Państwowym znajduje się potwierdzenie dokumentu Stefana Batorego przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ponadto potwierdza ten fakt wzmianka zamieszczona na stronie Archiwum Główne Akt Dawnych (https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/web/archiwum-glowne-akt-dawnych) z informacją o założeniu Woli Kamień przez P. Studzieńskiego osadzona według przywileju od roku 1578 od Króla Stefana ma 20 lat wolnizny. Skan nr 309 - link do skanu:
https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/ 987bae837b6f51e7e62655f7fcff038edb98ecf4 865b88418ba4b3937389c397
Jest jednak wiele wypowiedzi mówiących o istnieniu Woli Kamień jeszcze przed lokacją w 1578 roku. Ksiądz profesor Tadeusz Waldemar Kraus w swej książce „Na drodze życia” na str. 77 pisze o osadzeniu przez Zygmunta Augusta wsi królewskiej „Kamień” i istnieniu tzw. „dworu” w Kamieniu z nadania królewskiego w 1569 roku. Ksiądz Tadeusz Waldemar Kraus wspomina o książce pt. „Puszcza Sandomierska” dra Kazimierza Skowrońskiego oraz monografii Konstantego Radomskiego pt. „Historia wsi Kamień na Rzeszowszczyźnie”, a także o zapiskach Ignacego Kutyły, że są w Archiwum w Sandomierzu akta z których dowiedzieli się iż w 1554 r. założona została wieś Jeżowe Wola i w tym czasie prawdopodobnie powstała wieś królewska „Kamień”! Ksiądz prałat dr Tomasz Wąsik podaje jednak rok założenia rodzinnej wsi Kamień 1578, który miał dostęp do ksiąg parafialnych w Rudniku nad Sanem i zapisów o płaconym Mesznem przez mieszkańców wsi Kamień należącej początkowo do parafii w Bielinach, później w Kopkach, a po spaleniu kościoła przypisani zostali do parafii w Rudniku. Ksiądz dr Marek Story w swojej książce „Wieś i parafia Kamień w latach 1907-1939” na stronie 29 wspomina o polach „Poręby Kamieńskie”, z którego dziesięcina należała się kościołowi jeżowskiemu, a na jego terenie powstała Prusina, i że pewną przesłanką może być zamiana pola za Zagrody, które teraz stanowią część Jeżowego.
Jest jeszcze wersja autora ze szkoły w Kopkach, opisującej powstanie wsi Kamień od nazwiska założyciela Kamiński, ale to historia jednak nie naszej miejscowości. Wieś Kamień w powiecie krakowskim (obecnie gmina Czernichów) została zlokalizowana na prawie średzkim 3 czerwca 1319 roku. Akt ten wydał rycerz Adam Kamiński (syn Piotra) herbu Jastrzębiec.
Pan Grzegorz Boguń zbiera materiały do książki o powstaniu wsi Kamień, która ma się ukazać na 450-lecie w 2028 roku i zapewne uda się rozwiać wątpliwości oraz wskazać prawdziwą wersję. Swoją drogą, taka wielość informacji wzbudza ciekawość i zachęca do poszukiwań prawdy, jak to w końcu było z tym powstaniem naszej wsi „Kamień Wola”?
W informacjach opartych na legendach jest jednak wiele sprzeczności np. o nadaniu ziemi bohaterowi z pod Wielkich Łuków majątku ziemskiego na którym powstał dwór - „folwark” sołtysa zwany potocznie „Batorówką” i pola zwane Kameralne. W tej informacji mamy rozbieżność dat, gdyż bitwa pod Wielkimi Łukami była we wrześniu 1580 roku a lokacja odbyła się już 1578 r. Jan Studzieński mógł brać udział w tej bitwie i niewątpliwie był bohaterem skoro się o tym mówi, ale już po osadzeniu „dworu Batorówka” i wsi Kamień na tej ziemi zwanej później Kameralnym. Ziemia ta jednak, była własnością króla jak się okazało w pierwszym rozbiorze Polski, gdyż przeszła na własność skarbu państwa austriackiego! Wątpliwości budzić może też istnienie dworu - folwarku o dość dużym areale upraw, jakim były dobra Kameralne. Bez zatrudniania, a raczej pracy pańszczyźnianych chłopów było by trudno gospodarzyć na folwarku. Zasadźca powinien mieć jakąś siedzibę w miejscu zakładania wsi, tak więc ten „dwór” musiał powstać jednak wcześniej, ktoś musiał być pierwszy w tym miejscu, by dokonać wytyczenia działek?
Jest wzmianka w protokóle lustracyjnym o przywileju z 1578 roku, która jest potwierdzeniem lokacji, ale może to świadczyć też tylko o nadaniu przywileju przez Stefana Batorego. Skan 177, str. Protokółu lustracyjnego 172, w którym datę początkowo odczytałem na rok 1570, co jest moim błędem, na co słusznie zwrócił mi uwagę Pan Grzegorz Boguń, gdyż w polskich dokumentach z XVI-XVII wieku spotyka się w protokołach lustracyjnych królewszczyzn zapisy cyfry „8” w formie pochylonej lub nawet „leżącej”, co wyraźnie jest widoczne we fragmencie rękopisu zamieszczonego poniżej.
Trudził się z odczytaniem rękopisów Władysław Wąsik
Działalność kulturalna i społeczna to pasja życiowa Krystyny Hanus
Krystyna Hanus urodziła się w 1940 roku. Jej ojciec - Józef Oczkowski to znany i bardzo ceniony właściciel warsztatu kowalskiego. Matka - Maria gospodyni domowa wychowująca siedmioro dzieci. Jej zainteresowaniem było zbieranie ziół i dworactwo w zakresie ich leczniczych właściwości mieszkańcom wsi. Prowadzili niewielkie gospodarstwo rolne, w którym pomagały dzieci, miedzy innymi Krystyna.
Ukończyła szklę podstawowa, średnią, Studium Bibliotekarstwa oraz różne kursy i szkolenia związane z działalnością kulturalną i gospodarczą. W 1958 zawarła związek małżeński ze znanym i cenionym technikiem weterynarii Szczepanem Hanus. Wychowali troje dzieci. Pracę zawodową rozpoczęła w 1958 w Gminnej Spółdzielni w Kamieniu. Przez krótki okres pracowała w lecznicy zwierząt w Kamieniu, a od 1964 do 1997 roku w Urzędzie Gminy w Kamieniu na stanowisku kierownika biblioteki. W tym czasie uruchomiła punkty biblioteczne w Łowisku, Prusinie i Podlesiu, zabiegała o jak największy repertuar książek. Baza lokalowa była bardzo trudna, zmieniały się miejsca usytuowania pomieszczeń biblioteki. Lokal był w Domu Ludowym, budynku Urzędu Gminy, remizie OSP, co utrudniało prace biblioteki. Mimo trudnych warunków odbywały się tam próby zespołów, zebrania KGW, spotkania organizacji młodzieżowych, czytelników i inne.
W latach 1994-1996 pełniła funkcje Dyrektora Ośrodka Kultury w Kamieniu. Jej oczkiem w głowie w tym okresie była działalność Kół Gospodyń Wiejskich, zespołów teatralnych, muzycznych, tanecznych i chóralnych.
Działalność społeczno-kulturalną Krystyna Hanus rozpoczęła w 1956 w Związku Młodzieży Polskiej, któremu przewodniczyła do 1969 r. Była bardzo zaangażowana w pracę Kółek Rolniczych, Kół Gospodyń Wiejskich w gminie i województwie.
Czytaj więcej: Działalność kulturalna i społeczna to pasja życiowa Krystyny Hanus
Rocznicowe spotkanie członków Towarzystwa Przyjaciół Kamienia
26 lutego 2026 roku sala Domu Seniora w Gminnym Centrum Kultury, Sportu i Rekreacji w Kamieniu wypełniła się członkami i sympatykami TPK w liczbie ponad 60 osób. Spotkanie odbyło się dzięki przychylności Wójta Gminy Kamień pana Ryszarda Bugiela, dyrektor GCKSiR pani Małgorzaty Majczak-Partyka oraz kierowniczki Domu Seniora pani Barbary Piróg. Okazja do spotkanie była niecodzienna, bo Towarzystwo wkracza już w piątą dekadę swojego istnienia.
Spotkanie rozpoczął prezes Towarzystwa Przyjaciół Kamienia pan Józef Czubat, który imiennie powitał zaproszonych gości i wyjaśnił cel spotkania. Pani Genowefa Saj - sekretarz zarządu Towarzystwa pełniła obowiązki konferansjera spotkania, zapowiadając wystąpienia kolejnych prelegentów. Jako pierwszy zabrał głos pan Grzegorz Boguń, członek TPK, nauczyciel historii w kamieńskim LO. Przedstawił referat ilustrowany prezentacją multimedialną pt.: „40 lat Towarzystwa Przyjaciół Kamienia”, w którym dokonał podsumowania dotychczasowej działalności organizacji i zebrał wszystkie ważne inicjatywy podejmowane w ciągu tych lat istnienia przez TPK.
Jako drugi prelegent tego spotkania głos zabrał dr Sławomir Ożóg - polonista, były nauczyciel w kamieńskim gimnazjum, a obecnie zastępca burmistrza Miasta i Gminy Sokołów Małopolski. Dr Sławomir Ożóg w swoim wystąpieniu przedstawił główne tezy referatu pt.: „Samorząd gminny, stowarzyszenia lokalne i szkoły depozytariuszami dziedzictwa kulturowego Lasowiaków. Omówienie zagadnienia na podstawie inicjatyw podejmowanych w Gminie Kamień”. Główną treścią jego wystąpienia była historia spotkań z mową gwarową „GwarKam” osadzona we wzorowej współpracy lokalnego środowiska: samorządu gminnego, szkół z terenu gminy oraz lokalnych organizacji pozarządowych, przede wszystkim Towarzystwa Przyjaciół Kamienia i Kół Gospodyń Wiejskich.
Czytaj więcej: Rocznicowe spotkanie członków Towarzystwa Przyjaciół Kamienia
Strona 1 z 42