W bieżącym, kończącym się już 2025 roku nasze stowarzyszenie obchodzi okrągłą, 40 rocznicę swojej działalności. Warto z tej okazji przypomnieć jego początki i najważniejsze dokonania.

     Pomysł utworzenia stowarzyszenia zajmującego się działalnością historyczną, społeczną i kulturalną na terenie Kamienia narodził się już w roku 1983, kiedy to dr Andrzej Rurak rozpoczął zbieranie materiałów do przyszłej monografii wsi Kamień, a surowe realia kończącego się stanu wojennego nie ułatwiały żadnej działalności wydawniczej. Ówczesny prezes Banku Spółdzielczego w Kamieniu Józef Czubat wraz z grupą działaczy społecznych z Kamienia wsparli działania dra Ruraka i dali zaczyn powstaniu organizacji, która formalnie powstała w 1985 roku, w zdecydowanie bardziej przyjaznej takim inicjatywom sytuacji politycznej w kraju.

     Jak wspomniałem wcześniej, założycielami stowarzyszenia byli: dr Andrzej Rurak, Józef Czubat, Krystyna Hanus, Alicja Hawro, Franciszek Partyka, Teresa Olejarz, Edward Watras, Tadeusz Szewczyk, Antoni Łach, Stanisław Koper, Michalina Kogut, Zdzisław Barabasz, Tadeusz Bednarz, Józef Czerepak, Konstanty Radomski, Andrzej Sączawa, Waleria Rurak i Antoni Szewczyk.

     Towarzystwo Przyjaciół Kamienia zostało zarejestrowane w Sądzie Rejonowym w Rzeszowie pod numerem KRS 0000037454.

     Działalność stowarzyszenia została określona w jego statucie i programie. Jest to m.in.:

• wspieranie i prowadzenie badań dotyczących przeszłości wsi Kamień oraz powiązanych z nią okolicznych miejscowości,
• gromadzenie dokumentów związanych z przeszłością wsi i okolic,
• ochrona zabytków, pamiątek i tradycji,
• działalność na rzecz rozwoju oświaty, kultury i sportu,
• inicjowanie i podejmowanie działalności w zakresie ochrony przyrody i środowiska,
• utrzymywanie więzi z rodakami w kraju i za granicą,
• wydawanie lokalnej gazetki „Echo Kamienia”,
• inicjowanie zebrań, dyskusji, wykładów, konkursów o tematyce historycznej, kulturalnej i gospodarczej.

     W początkowym okresie działalności Towarzystwa, który przypadł na niełatwy czas transformacji ustrojowej i gospodarczej oraz budowy podstaw demokracji, samorządu terytorialnego i społeczeństwa obywatelskiego, stawiało ono sobie za cel budowanie patriotyzmu lokalnego przy wykorzystywaniu potencjału kulturowego i cywilizacyjnego lokalnej społeczności. Chciało także, poprzez artykuły publikowane w „Echu Kamienia”, spełniać funkcję inspiracyjną oraz stanowić czynnik kontroli i krytyki społecznej.

     Wymienione w statucie organizacji zadania realizowane są przez członków i sympatyków Towarzystwa we współpracy z samorządem lokalnym, szkołami i innymi organizacjami lokalnymi. W 2005 roku Towarzystwo uzyskało status organizacji pożytku publicznego i funkcjonuje w głównej mierze dzięki darczyńcom, którzy przekazują na jej konto swój 1,5% podatku.

     Od roku 2005 Zarząd stowarzyszenia stanowią: Prezes Józef Czubat, zastępca prezesa Jan Orszak. Członkami zarządu są: Krystyna Hanus, Joanna Mazurkiewicz, Antoni Partyka, Paweł Gutowski i Mirosław Piędel. Sekretarzem zarządu jest Genowefa Saj, a skarbnikiem Zofia Bednarz. W skład Komisji Rewizyjnej wchodzą: Marek Błądek, Marcin Szewczyk i Kazimiera Tabor. Obecnie Towarzystwo Przyjaciół Kamienia liczy 54 członków.

     W trakcie dotychczasowych 40 lat swojej działalności Towarzystwo wykonało szereg niezmiernie pożytecznych dla lokalnej społeczności inicjatyw, spośród których wymienić należy m.in.:

• wydanie 3-tomowej historii wsi „Kamień w przeszłości i dziś” autorstwa dra Andrzeja Ruraka,
  Część I od założenia wsi do II wojny światowej,
  Część II od początku II wojny światowej do 1990 r.,
  Część III od 1990 r. do 2001 r.,
• inicjatywa i udział w budowie „Krzyża Przełomu Tysiąclecia” w Dublach,
  Krzyż został poświęcony 22 czerwca 2001 roku przez księdza biskupa ordynariusza diecezji rzeszowskiej Kazimierza Górnego, Było to wotum za dwa tysiąclecia chrześcijaństwa i upamiętnienie przełomu tysiąclecia. Krzyż został wzniesiony dzięki staraniom proboszcza Tadeusza Wójcickiego i Towarzystwa Przyjaciół Kamienia. Krzyż zaprojektowała pani Alicja Pasterz. Obok krzyża umieszczono dwie tablice. Na jednej z nich widnieją nazwiska fundatorów i osób zaangażowanych w jego budowę, a na drugiej umieszczono tekst: „Bogu Najlepszemu i Miłosiernemu Ojcu - uwielbienie i dziękczynienie za Wielki Jubileusz 2000-lecia wcielenia Syna Bożego, za dar wiary, nadziei i miłości u początku trzeciego tysiąclecia. Przez ten krzyż, znak naszego zbawienia i pokoju postawiony u granic diecezji rzeszowskiej i parafii Kamień składają parafianie i duszpasterze”,
• współpraca w przywróceniu Szkole Podstawowej w Kamieniu, a następnie Zespołowi Szkół w Kamieniu imienia Świętego Stanisława Kostki,
  18 września 2002 roku odbyła się uroczystość przywrócenia imienia św. Stanisława Kostki po 75 latach. Inicjatywa przywrócenia imienia patrona szkole podstawowej wyszła od ks. Proboszcza Tadeusza Wójcickiego i Towarzystwa Przyjaciół Kamienia, Rady Pedagogicznej i władz samorządowych. W trakcie Mszy św. odprawionej przez bpa Edwarda Białogłowskiego poświęcił on nowy sztandar szkoły z wizerunkiem św. Stanisława Kostki i wyhaftowanym orłem w koronie oraz napisem: „Bóg i Ojczyzna”. Dalsza część uroczystości odbyła się na placu szkolnym gdzie dyrektor szkoły podstawowej p. Irena Maj-Surdyka przekazała sztandar uczniom którzy złożyli na niego swoje ślubowanie. Została odsłonięta także pamiątkowa tablica poświęcona temu wydarzeniu,
• ocalenie od zapomnienia zabytkowego cmentarza ewangelickiego w Nowym Kamieniu i stała opieka nad nim,
  19 października 2003 roku w Nowym Kamieniu odbyła się uroczystość związana z zakończeniem odnawiania cmentarza ewangelickiego, pamiątki po austriackich osadnikach. Został on ponownie poświęcony przez księży - katolickiego proboszcza Tadeusza Wójcickiego i ewangelickiego Pawła Badurę z Nowego Sącza, w obecności potomka osadników księdza Tadeusza Waldemara Krausa oraz mieszkańców gminy Kamień. Na oczyszczonym i uporządkowanym cmentarzu zachowało się 14 nagrobków i krzyży z przełomu XIX i XX wieku. O 220-letniej historii cmentarza informuje kamienna tablica przy wejściu, przypominając nam o współistnieniu obok siebie dwóch narodowości, które żyły w zgodzie i poszanowaniu swych tradycji. Od ostatniego pochówku wdowy po wójcie M. Porth w 1952 roku, cmentarz zarosły drzewa i krzewy. Potomek kolonistów ksiądz Tadeusz Waldemar Kraus swoją książką „Na drodze życia. W poszukiwaniu zaginionej przeszłości i genealogii w łańcuchu pokoleń” wydaną w 1993 roku, pobudził członków Towarzystwa Przyjaciół Kamienia. Dla Towarzystwa, które w swoim statucie ma ochronę zabytków, pamiątek i tradycji, stało się ważnym zadaniem odnowienie tego miejsca i przywrócenie mu należnej godności,
• odnowienie pomników ofiar I i II Wojny Światowej oraz zabytkowego krzyża na cmentarzu w Kamieniu,
• odremontowanie zabytkowej studni tzw. Browaru,
  Towarzystwo Przyjaciół Kamienia w 2005 roku dokonało remontu zabytkowej studni zwanej „Browar”. Zarząd Towarzystwa Przyjaciół Kamienia w 2005 roku postanowił zaopiekować się studnią, która stanowiła już wtedy zabytek, przywrócić jej dawny wygląd i uporządkować teren wokół niej. Zamontowano nowy żuraw, składający się z tzw. kuli i strzały, drewniane wiadro do czerpania wody, poprawiono dębową cembrowinę. Po dwudziestu latach, w bieżącym 2024 roku, Towarzystwo Przyjaciół Kamienia podjęło dalsze prace rekonstrukcji tego zabytku. Zakupiono drewniane wiadro do czerpania wody, wykonane z drewna dębowego oraz zamontowano poidło,
• udział w przygotowaniu 100-lecia parafii Kamień i 25-lecia pontyfikatu papieża Jana Pawła II oraz wydanie okolicznościowych gazetek,
  W ramach obchodów 25-lecia pontyfikatu w Gimnazjum w Kamieniu zorganizowano m.in. Konkurs Recytatorski poświęcony poezji Karola Wojtyły, Konkurs Literacki, Konkurs plastyczny, Konkurs Wiedzy Religijnej „Jan Paweł II - Papież przełomu tysiącleci”.
  Dzień Papieski odbył się w dniu 16.10.2003 r., rozpoczął się Mszą Św. z homilią ks. dra Janusza Podlaszczaka, później odbyła się sesja popularnonaukowa:
  - wykład p. dyr. Józefa Łacha „Rola papiestwa w dziejach Europy”,
  - wykład dra Jerzego Buczka „ Próba oceny pontyfikatu Jana Pawła II”,
  - część artystyczna przygotowana przez p. Sławomira Ożoga,
  - wykład prof. dra hab. Kazimierza Ożoga „Karol Wojtyła - mistrz mowy polskiej”.
  W ramach programu obchodów 100-lecia parafii Kamień w Gimnazjum w Kamieniu zorganizowano konkurs plastyczny, literacki, recytatorski, na prezentację multimedialną, projekt folderu dwujęzycznego, rajd rowerowy, sesję naukową i wystawę prac plastycznych.
  Sesja popularnonaukowa „100 lat parafii Kamień” odbyła się 4.06.2007 r., składały się na nią:
  - Msza Św. koncelebrowana przez ks. biskupa Edwarda Białogłowskiego, ks. prałata Tadeusza Wójcickiego i ks. dziekana Jana Liba,
  - odsłonięcie tablicy pamiątkowej w kościele,
  - wykład ks. dra Janusza Mierzwy „Rola parafii w życiu lokalnej społeczności”,
  - wykład ks. prof. Stanisława Nabywańca „Powstanie i historyczny rozwój instytucji parafialnej w kościele”,
  - montaż poetycki przygotowany pod kierunkiem p. Sławomira Ożoga,
  - wykład dra Zenona Ożoga „Sfera sacrum w literaturze”,
  - wykład ks. Marka Story „Historia powstania parafii w Kamieniu”,
• organizacja od 2000 do 2012 roku corocznego „Spotkania z mowa gwarową GwarKam”,
  (szczegółowo o spotkaniach gwarowych opowiedział w swoim wystąpieniu dr Sławomir Ożóg),
• wydanie książki „Gwara Tradycja Kultura. Historia GwarKamu” autorstwa dra Sławomira Ożoga,
  Dr Sławomir Ożóg w swojej pracy opisał obszar dawnej Puszczy Sandomierskiej ze szczególnym uwzględnieniem grupy etnograficznej zwanej Lasowiakami z której wywodzi się nasza kultura ludowa. Autor opisał cechy lasowiackiej gwary i obyczajów związanych z pracą, porami roku, świętami czy uroczystościami. W drugiej części książki, obficie ilustrowanej wieloma zdjęciami, dokonał opisu i analizy kolejnych edycji Konkursu Mowy Gwarowej „GwaKam”,
  
• wydawanie gazetki „Echo Kamienia”,
  W skład zespołu redakcyjny periodyku wydawanego z inicjatywy TPK - „Echa Kamienia” wchodzili: Jan Orszak, Alicja Hawro, Jacek Partyka, Genowefa Saj, Krystyna Lenart, Alicja Gutowska i Jerzy Bednarz. Nr 1 ukazał się w 1995 r. Do nr 15 z 2003 r. czasopismo ukazywało się regularnie. Wydano dwa numery specjalne 2 (15) 2003 z okazji 25 lat pontyfikatu Jana Pawła II i numer specjalny 1(21) z 2007 r. z okazji Stulecia Parafii Kamień,
• założenie i prowadzenie strony internetowej Towarzystwa Przyjaciół Kamienia www.tpkamien.pl,
• wydanie książek: „Ochotnicza Straż Pożarna w Kamieniu” i „Historia piłki nożnej w latach 1955-2012” autorstwa Józefa Czubata oraz „Kamień i Steinau w pożodze I Wojny Światowej” autorstwa dra Sławomira Kułacza,
  Spotkanie promocyjne z autorem książki „Kamień i Steinau w pożodze I Wojny Światowej” doktorem Sławomirem Kułaczem odbyło się 4 kwietnia 2017 r. w Szkole Muzycznej w Kamieniu,
• wydanie Kalendarza Towarzystwa Przyjaciół Kamienia na rok 2017,
  Na jego kartach zostały uwiecznione ważne miejsca w gminie Kamień oraz uczniowie biorący udział w wielu konkursach i przedstawieniach związanych z realizacją programu poświęconego 1050 rocznicy Chrztu Polski,
• wybudowanie pomnika w Dublach, upamiętniającego walczących w Powstaniu Styczniowym 1863 roku i zmarłych w czasie epidemii cholery,
  11 listopada 2019 roku w Dublach gminie Kamień odbyło się poświęcenie i odsłonięcie pomnika ufundowanego przez Towarzystwo Przyjaciół Kamienia upamiętniającego miejsce spoczynku uczestników Powstania Styczniowego 1863 roku i ofiar epidemii.
  Uroczystość uświetniły poczty sztandarowe Polskiego Stronnictwa Ludowego, jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej z gminy Kamień i Cholewianej Góry oraz szkół. Uroczystość była również wyrazem patriotyzmu starszego i młodego pokolenia w dniu Święta Niepodległości i 101. rocznicy odzyskania niepodległości. Dzięki inicjatywie Towarzystwa Przyjaciół Kamienia zostało ocalone od zapomnienia kolejne miejsce związane z historią naszej Małej Ojczyzny.
• współorganizacja „Biegu Niepodległości”,
  22 maja 2018 roku odbył się po raz pierwszy w dziejach Kamienia Bieg Niepodległości, zorganizowany w ramach obchodów 100-lecia Odzyskania Niepodległości przez nauczycieli Zespołu Szkół przy współudziale Towarzystwa Przyjaciół Kamienia. Impreza sportowa odbyła się na stadionie „Sokoła” Kamień. Na trybunach stadionu zasiedli uczniowie wszystkich typów szkół Zespołu im. Św. Stanisława Kostki wraz z wychowawcami i nauczycielami.
  W pierwszej kolejności wystartowali uczniowie najstarszych klas (V, VI i VII), później klas I - IV. Rywalizację sportową zamykali najmłodsi - przedszkolaki. Na zwycięzców biegu czekały pamiątkowe puchary, dyplomy i medale. Medale i puchary zostały ufundowane przez TPK.
• umieszczenie pamiątkowej tablicy z okazji 100-lecia odzyskania niepodległości przy pomniku „Grunwald” w Kamieniu,
  W dniu 11 listopada 2018 roku odbyła się uroczysta Msza Św. Po której punktualnie o godzinie 12 uczestnicy mszy przy akompaniamencie orkiestry odśpiewali cztery strofy hymnu narodowego. Następnie, wszyscy w ustalonym porządku, udali się pod Pomnik Grunwaldzki, który znajduje się na placu kościelnym. Tam też miała miejsce uroczystość odsłonięcia pamiątkowej tablicy, której fundatorem jest Towarzystwo Przyjaciół Kamienia. Zgromadziły się tam poczty sztandarowe, harcerze, zastępy strażaków i mieszkańcy Kamienia.
• cykliczne wydawanie od 2017 roku Rocznika Towarzystwa Przyjaciół Kamienia,
  Dotychczas ukazało się 9 „Roczników” zawierających artykuły publikowane na łamach strony internetowej,
• pomoc w badaniach historycznych dotyczących przeszłości Kamienia,
  Towarzystwo Przyjaciół Kamienia zawsze wspiera i pomaga wszystkim profesjonalnym, jak i amatorskim badaczom historii Kamienia. Ze wsparcia TPK korzystali m.in. ks. dr Marek Story przy pracy nad książkami „Duszpasterstwo przy parafii Kamień k./ Rudnika nad Sanem w latach 1907-1939” oraz „Wieś i parafia Kamień w latach 1907-1939. Społeczność-religia-kultura”, a także Władysław Kołodziej przy pracy nad książką „Koło-dzieje”.

     Ostatnie lata działalności naszego Towarzystwa to przede wszystkim organizacja konferencji naukowych poświęconych setnej rocznicy oddania do użytku budynku szkoły podstawowej oraz konferencji poświęconej pamięci związanego z Kamieniem pisarza Bogdana Madeja.

     Nawet ta krótka i lakoniczna w swojej treści lista dokonań Towarzystwa dowodzi, jak bardzo wrosło ono w życie społeczno-kulturalne współczesnego Kamienia i stało się jego niezastąpionym elementem.

     W tym miejscu należą się serdeczne podziękowania dla wszystkich darczyńców i sympatyków naszego stowarzyszenia, którzy wspierają zarząd i członków TPK w codziennej działalności, a bez których ta działalność byłaby bardzo utrudniona. Dziękujemy za wszelkie dowody sympatii, które utwierdzają nas w przekonaniu, że nasza działalność ma sens i jest potrzebna naszej „małej ojczyźnie”. Licznik gości obecnych na naszej stronie internetowej wskazuje, że czyta ją bardzo wiele osób, nie tylko z naszej gminy, ale także Kamieniacy rozsiani po kraju i za granicą.

     Towarzystwo Przyjaciół Kamienia od początku swojego istnienia jest kierowane przez pana Józefa Czubata, człowieka o niespożytej energii, której mogłoby mu pozazdrościć wielu młodych. Jednakże czas płynie nieubłaganie, stajemy się coraz starsi, a po 40 latach w składzie naszego stowarzyszenia pozostało już niewielu spośród jego pierwotnych założycieli. Obecnie największym wyzwaniem dla Towarzystwa jest potrzeba jego powiększenia, odmłodzenia i wciągnięcia w działalność ludzi młodych, ambitnych i chcących działać dla lokalnej społeczności. Zapraszamy zatem wszystkich chętnych do wstąpienia w szeregi naszego stowarzyszenia oraz współpracy, a naszemu rubinowemu Jubilatowi tradycyjnie życzymy 100 lat!

Grzegorz Boguń