Media Artykuły z Mediów Kamień = Wola Kamień druga połowa XVI wieku
| Kamień = Wola Kamień druga połowa XVI wieku |
|
Lokacja wsi Kamień na podstawie aktu Stefana Batorego z 14 września 1578 roku nie budzi wątpliwości, jest jednak wiele wypowiedzi mówiących o istnieniu Woli Kamień, na co mogą wskazywać niniejsze mapy z drugiej połowy XVI wieku. Ks. Tadeusz Waldemar Kraus w swej książce „Na drodze życia” na str. 77 pisze o osadzeniu przez Zygmunta Augusta wsi królewskiej „Kamień” i istnieniu dworu w Kamieniu z nadania królewskiego w 1569 roku. Ksiądz Tadeusz W. Kraus wspomina o książce pt. „Puszcza Sandomierska” dra Kazimierza Skowrońskiego oraz monografii Konstantego Radomskiego pt. „Historia wsi Kamień na Rzeszowszczyźnie”, a także o zapiskach Ignacego Kutyły, że są w Archiwum w Sandomierzu akta z których dowiedzieli się, iż w 1554 r. założona została wieś Jeżowe Wola i w tym samym czasie powstała wieś królewska „Kamień”! Podobnie pisał ks. dr Tomasz Wąsik, brat mojego dziadka Marcina Wąsika, wieloletniego wójta w Kamieniu. W informacjach opartych na legendach jest wiele sprzeczności, np. o nadaniu ziemi bohaterowi z pod Wielkich Łuków majątku ziemskiego, na którym powstał dwór - folwark zwany Batorówką i pola zwane Kameralne. W tej informacji mamy rozbieżność dat, gdyż bitwa pod Wielkimi Łukami była we wrześniu 1580 roku, a lokacja odbyła się już 1578 r. Jan Studzieński mógł brać udział w tej bitwie i niewątpliwie był bohaterem, skoro się o tym mówi, ale już po osadzeniu dworu Batorówka i wsi Kamień na tej ziemi zwanej później Kameralnym, ziemia ta jednak jak się okazało po I rozbiorze Polski była wciąż własnością Króla! Wątpliwości budzić może też istnienie dworu - folwarku o dość dużym areale upraw, jakim były dobra Kameralne. Bez zatrudniania, a raczej pracy pańszczyźnianych chłopów było by trudno gospodarzyć na folwarku. Zasadźca jednak powinien mieć jakąś siedzibę w miejscu zakładania wsi, tak więc dwór musiał powstać jednak wcześniej, ktoś musiał być pierwszy w tym miejscu, by dokonać wytyczenia działek?
Biorąc powyższe pod uwagę jest wielce prawdopodobne, że w 1578 r. istniała Wola Kamień. Wieś Wola Zarczycka lokowana przez Stefana Batorego w tym samym roku co Kamień, tj. w 1578 r., istniała już wcześniej, o czym zapiski wspominają o jej spaleniu przez Tatarów, a mieszkańcy zabrani zostali w jasyr. Z aktu o lokacji wsi Kamień wynika, że lokacja odbywała się na tzw. „surowym korzeniu”, co oznaczało osadzenie wsi w miejscu dotąd niezagospodarowanym i niezamieszkanym przez człowieka. Lokacja jednak na prawie niemieckim bardzo często odbywała się już na istniejącej miejscowości założonej na prawie polskim. Lokacja na prawie niemieckim wnosiła wiele korzystnych praw dla chłopów. Prawo niemieckie było korzystne dla osadników, gdyż po opłaceniu podatku mogli sami dysponować nadwyżką. Oparte było na zasadzie wolności osobistej kmieci, którzy mogli opuścić wieś po uregulowaniu wszystkich świadczeń i odpracowaniu lat wolnizny. Mogli dziedziczyć ziemię i ją sprzedawać. W miarę rozwoju wsi przybywali do niej nowi osadnicy. Mogli dostawać teren pod zagrodę z małym ogrodem. Stąd zwani byli oni zagrodnikami lub ogrodnikami. Czynsz z tytułu użytkowania gospodarstwa zagrodowego był tym samym znacznie niższy, niż w przypadku gospodarstwa kmiecego. Biedniejsi przybysze mogli wybudować sobie dom (chałupę) bez posiadania ogrodu - a ci zwani byli chałupnikami. Istniała jeszcze grupa osób, która nie posiadała domu (zwana komornikami) - uzyskiwała lokum w domu kmiecia i dla niego pracowała. Z czasem do wsi przybywali rzemieślnicy, budowali swoje warsztaty i sprzedawali mieszkańcom swoje wyroby. Wola Kamień była wsią królewską. Powinna w tej sytuacji podlegać lustracji, jednak pierwsza lustracja miała miejsce dopiero w roku 1611. Informacje z tej lustracji zostały udostępnione na stronie TPK pod adresem:
Układ dróg w drugiej połowie XVI w.
Obydwie mapy zostały opracowane w oparciu o protokoły z lustracji tych terenów oraz na podstawie pobrań podatków. Mapy pobrano ze strony: https://rcin.org.pl/dlibra/publication/6768/edition/5722/content
Powyżej zamieszczam kopię protokółu sporządzonego na okoliczność ustalenia podatku.
W rozmowie z pracownicą Muzeum w Sandomierzu poinformowany zostałem o możliwości przeglądania skanów akt zdygitalizowanych i zamieszczonych na stronie, co oznaczało szukanie „igły w stogu siana”. Teraz staram się przeglądać te akta (516 skanów), jednak znalezienie dokumentu potwierdzającego wcześniejsze założenie wsi Kamień wymaga dużej cierpliwości i znajomości akt oraz łaciny. Jednostka - Szukaj w Archiwach pod adresem: Udostępnione na powyższej stronie skany akt są mało czytelne, brak jest opisów ze strony Archiwum. Być może udostępnione skany dotyczą też aktów powołania wsi Kamień, lecz trudno jest je odnaleźć w takiej ilości dokumentów. Rewizje nadań, jak i lustracje dóbr królewskich przeprowadzane były dla celów podatkowych przez organy delegowane przez sejm, tj. komisje. Lustracje miały się odbywać co 5 lat. Lustracja, rewizja dóbr królewskich i starostw, dokonywana była przez osoby przysięgłe, wysłane do obejrzenia i szczegółowego opisania ich stanu, dochodów, oraz powinności poddanych. Uniwersały królewskie ogłaszały wcześnie wysłanie lustratorów. Konstytucja z r. 1562 zapewniała im powagę, bezpieczeństwo osobiste. W rejestrach pobrań podatkowych nie odnotowano informacji o płaconych podatkach przez osadników z Kamienia. Być może ma to związek z 20 letnim okresem wolnizny, który skończył się w 1598 roku. https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Lustracja To nie przypadek, że w tym samym czasie powstaje Królewskie Staniszewskie (folwark Stanisława Studzieńskiego), wieś prawdopodobnie powstała w 1578 roku. Wchodziła w skład wsi Zielonka. Parę (9) lat wcześniej: „Król Zygmunt August aktem lokacyjnym wydanym na zamku w Lublinie, w dniu 8 sierpnia 1569 r. Jej zasadźcą był sołtys „szlachetnie urodzony” Stanisław Studzieński herbu Gryf. Z dokumentu tego dowiadujemy się, iż zakładana „na surowym korzeniu”, czyli na terenie leśnym wieś Ossówka otrzymała „wolę” 16 lat. https://ranizow.pl/asp/pliki/wiesci_ranizowskie/wiesci_ran_grudzien_2019.pdf Zasadźcą Kamienia natomiast jest człowiek o tym samym nazwisku: Jan Studzieński, co jest wielce prawdopodobne daleko idące pokrewieństwo, także wybudował dwór, który istniał jeszcze w XVIII wieku. Podobnie w tym samym czasie mogło się potoczyć z naszą lokacją Kamienia?
|
